नवी दिल्ली, दि . १० ( पीसीबी ) – संयुक्त राष्ट्र लोकसंख्या निधी (UNFPA) ने मंगळवारी प्रसिद्ध केलेल्या ताज्या अहवालानुसार, २०२५ मध्ये अंदाजे १.४६ अब्ज लोकसंख्येसह भारत हा सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला देश राहिला आहे, परंतु देशाचा एकूण प्रजनन दर १.९ पर्यंत घसरला आहे, जो २.१ च्या प्रतिस्थापन पातळीपेक्षा कमी आहे.
२०२५ च्या जागतिक लोकसंख्या स्थिती (SOWP) अहवालात अधोरेखित केले आहे की खरे संकट लोकसंख्येच्या आकारात नाही, तर व्यक्तींना मुले जन्माला घालायची की नाही, कधी आणि किती हे स्वतंत्रपणे आणि जबाबदारीने ठरवण्याच्या अधिकाराला पाठिंबा देण्याच्या व्यापक आव्हानांमध्ये आहे.
“भारत आता जगातील सर्वात जास्त लोकसंख्या असलेला देश आहे, जवळजवळ १.५ अब्ज लोकसंख्या आहे – ही संख्या कमी होण्यापूर्वी सुमारे १.७ अब्ज पर्यंत वाढण्याची अपेक्षा आहे,” असे अहवालात म्हटले आहे.
भारतातील एकूण प्रजनन दर (TFR) सध्या प्रति महिला २.० मुले आहे. याचा अर्थ असा की, भारतातील एका महिलेला तिच्या बाळंतपणाच्या काळात (सामान्यत: १५-४९ वयोगटातील) सरासरी २ मुले होण्याची अपेक्षा आहे. २०२१ च्या नमुना नोंदणी प्रणाली (SRS) अहवालानुसार, हा दर २०२० पासून स्थिर आहे.
तथापि, नवीन अहवालात असे दिसून आले आहे की प्रति महिला जन्मदर १.९ पर्यंत कमी झाला आहे, याचा अर्थ असा की, सरासरी, भारतीय महिला एका पिढीपासून दुसऱ्या पिढीपर्यंत लोकसंख्या राखण्यासाठी, स्थलांतर न करता, आवश्यकतेपेक्षा कमी मुले जन्माला घालत आहेत.
जन्मदर कमी होत असला तरी, भारतातील तरुण लोकसंख्या लक्षणीय आहे, ०-१४ वयोगटातील २४ टक्के, १०-१९ वयोगटातील १७ टक्के आणि १०-२४ वयोगटातील २६ टक्के.
लोकसंख्येच्या ६८ टक्के लोक १५-६४ वयोगटातील आहेत, तर वृद्धांची संख्या (६५ आणि त्याहून अधिक) सात टक्के आहे.
२०२५ पर्यंत, जन्माच्या वेळी आयुर्मान पुरुषांसाठी ७१ वर्षे आणि महिलांसाठी ७४ वर्षे असण्याचा अंदाज आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या अहवालात भारताला मध्यम उत्पन्न असलेल्या देशांच्या गटात स्थान देण्यात आले आहे जिथे लोकसंख्याशास्त्रीय बदल वेगाने होत आहेत, लोकसंख्या दुप्पट होण्याचा कालावधी आता ७९ वर्षे असल्याचा अंदाज आहे.
